1. Kavanyisa ka 1 - Tinhlamuselo, Xikongomelo, Nhlamuselo na Maendlelo/Matirhiselo
1.1 Xikongomelo xa Nawu: Xiyenge xa 2
Xikongomelo xa Nawu i ku fikelela ndzingano entirheni, hi ku:
- tlakusa xiyimo xo ringanana na makhomele lamanene eka vuthori/ntirho hi tlhelo ro herisa xihlawu-hlawu lexi nga ri ki kahle; na
- ku tirhisa endlele ro lulamisa leswi khale a swi hombolokile ("affirmative action") hi thlelo ro endlela ku lulamisa leswi a swi nga ri kahle eka matholele tani hi laha swi veke xiswona xikarhi ka mintlawa leyi a yi hlawuleriwela etlhelo, leswaku sweswi ku ta vonisisiwa leswaku ku va na ndzingano wa vuyimeri eka mikhetekanyo ya mintirho na swiyimo eka ntlawa wa vatirhi.
1.2 Matirhisele ya Nawu: Xiyenge xa 4
- Kavanyisa ka II (swiyenge 5 – 11) ku khumba vathori na vatirhi hinkwavo.
- Kavanyisa ka III (swiyenge 12 – 27) ku khumba vathori lava hlawuriweke.
- Muthori loyi a hlawuriweke swi vula muthori loyi a tholaka 50 wa vatirhi kumbe ku tlula kwalaho, kumbe loyi hi lembe a nga endlaka ntsengo wa vuyelo lowu kombetiweke eka Xitandzhaku xa 4 xa Nawu, vamasipala na swirho/marhavi ya mfumo. Vathori va nga tlhela va tihlawulela ku va vathori lava hlawuriweke.
- Ntlawa wa vahlawuriwa wu vula vanhu va vantima, vavasati kumbe vanhu lava va tsoniweke.
- Nawu lowu a wu khumbi lava va nga swirho swa Vuthu ra Vusirhelelo bya Rixaka, Nhlangano wa Vuhlori bya Rixaka, kumbe Ntirho wa Swihundla eAfrika Dzonga.
2. Kavanyisa ka 2 – Ku sivela xihlawu-hlawu lexi nga ri ki kahle
2.1 Ku hava munhu loyi a nga endlaku xihlawu-hlawu, hi ndlela leyi kongomeke kumbe hi ndlela yin’wana eka muthoriwa, eka endlele rihi na rihi ra vuthori kumbe ntirho, hikwalaho ka xikongomelo xin’we kumbe swo tala, ku katsa mhaka ya rixaka, rimbewu, ku biha emirini, vukati, vutihlamuleri bya ndyangu, ntlawa wa rixaka kumbe ku tumbuluka eka vanhu va mahanyele yo karhi, muhlovo wa nhlonghe, ku voyamela eka tlhelo rin’we ra rimbewu, vukhale/malembe, vutsoniwa, vukhongeri, xiyimo xa vuvabyi bya HIV, ripfalo/vutitwi, vutshembheri eka swa khale, maehleketelele/mianakanyo eka swa tipolotiki, ndzhaka, ririmi na ku velekiwa.
2.2 A hi mhaka ya xihlawu-hlawu xo biha eka ku teka magoza yo lulamisa leswi khale a swi hombolokile leswi yelanaka na xikongomelo xa Nawu, kumbe ku hlawula, ku khira kumbe ku tsakela munhu wihi na wihi hikwalaho ka leswi swi nga swilaveko leswi ti simekeke tani hi swilaveko swa ntirho.
2.3 Swikambelo swa Vutshunguri: Xiyenge xa 7
- Ku kamberiwa hi ndlela ya vutshunguri eka muthoriwa swi pfumeleriwa ntsena loko nawu wa mfumo wu koxa leswaku ku va na vukamberi kumbe loko swi ri leswi nyikiweke mfanelo yo endla tano hi xikongomelo xa ntiyiso lowu lavekaka.
- Ku kamberiwa ku endlela ku tiva xiyimo xa HIV a ku pfumeleriwi handle ka loko ku kambela koloko ku voniwa ku fanerile hi Khoto ya ta Vatirhi.
2.4 Vukamberi bya ntivo-miehleketo/rimoya: Xiyenge xa 8
Vukamberi bya ntivo-miehleketo na mimpimanyiso yo fana a byi pfumeleriwi, handle ka loko byi ri lebyi kombisiweke hi ndlela ya xisayinsi ku va byi ri lebyi tirhisekaka no tshembeka, ku nga endliwaka hi ndlela leyinene eka vatirhi hinkwavo, na ku a byi voyameli eka mutirhi kumbe ntlawa wihi na wihi wo karhi.
2.5 Minkanetano/Madzolonga/Swivilelo mayelana na Kavanyisa loku : Xiyenge xa 10
- Muthoriwa, kumbe mukomberi wa ntirho eka vuthori/entirhweni, a nga hundzisela swivilelo leswi khumbaka swihehlo swa ku avanyisa loku nga amukelekiki (kumbe ku kambela vutshuguri kumbe ntivo-miehleketo/rimoya) eka Khomixini yo Lulama, ku Hlanganisa no Ahlula (CCMA/KLHA) leswaku yi nghenelela. Leswi swi fanele ku endliwa enkarhini wa ntsevu wa tin’hweti endzhaku ka swihehlo swa ku avanyisa (kumbe vukamberi).
- Loko xivilelo xi nga herisiwanga eka vangheneleri, wun’ wana a nga xi yisa eka Khoto ya Vatirhi leswaku yi ya teka xiboho. Lava khumbekaka eka xivilelo va nga tlhela va pfumelelana leswaku va hundzisela xivilelo eka valamuri.
- Swivilelo swa ku hlongoriwa hi ndlela leyi nga amukelekiki laha ku nga na swihehlo swa ku avanyisa lo ku nga amukelekiki, swi fanele ku langutisisiwa hi ku landza nawu wa Vuxaka bya le Mintirhweni. Xivilelo xo hlongoriwa xi fanele ku hundziseriwa eka Khomixini yo Lulama, ku Hlanganisa no Ahlula (CCMA/KLHA) enkarhini wa 30 wa masiku.
3. Kavanyisa ka 3 – Ku lulamisa leswi khale a swi hombolokile
3.1 Mintirho ya muthori loyi a hlawuriweke: Xiyenge xa 13
- Muthori loyi a hlawuriweke, u fanele ku va loko a lava ku fikelela eka ndzingano wa vuthori, a tirhisa endlele leri ro lulamisa leswi khale a swi hombolokile eka vanhu lava humaka eka mintlawa leyi hlawuriweke.
- Ku simeka matirhelo yo lulamisa leswi khale a swi hombolokile, muthori loyi a hlawuriweke u fanele a:
- tsundzuxana/ku tihlanganisa na vatirhi;
- endla ntlhantlho wa vuxopaxopi/vulavisisi;
- lulamisa kungu ra ndzingano wa vuthori; na ku
- vika eka Mulawuri-Nkulu hi mayelana na nhluvuku lowu endliweke eka matirhisele ya pulani ya ndzingano wa vuthori.
3.2 Magoza yo lulamisa leswi khale a swi hombolokile: Xiyenge xa 15
- Magoza yo lulamisa leswi khale a swi hombolokile i magoza la mo endlela ku vonisisa leswaku vanhu lava va nga fanela kahle eka swilaveko swa vona lava humaka hi le ka mintlawa leyi hlawuriweke na vona va va na nkarhi na timfanelo to ringana eka vathori ni leswaku na vona va vekiwa eka xiyimo xo ringanana eka mikhetekanyo hinkwayo ya mintirho na swiyimo hinkwaswo swa vuthu ra vatirhi.
- Magoza ya lawo ma fanele ku katsa:
- ku kombisa na ku herisa mindzilikana leyi khumbaka vanhu vo huma hi le ka mintlawa leyi nga hlawuriwa hi ndlela leyi nga amukelekiki;
- magoza lama nga endliwa hi tlhelo ro vonisisa leswaku ku yiwa emahlweni ni ku va na ku hambana-hambana;
- ku endla vurhurhelo lebyi amukelekaka bya vanhu lava humaka eka mintlawa leyi nga hlawuriwa;
- ku hlayisa, ku hluvukisa na ku letela eka vanhu la va humaka eka mintlawa leyi nga hlawuriwa (ku katsa na nhluvukiso wa vutshila); na
- ku pfuneta hi tlhelo ra vutihlawuleri ni swikongomelo swa nyumeresi leswaku ku va na xiyimo xo ringanana. Leswi a swi katsi mhaka ya swa mimpimo (quotas).
- Muthori loyi a nga hlawuriwa a nga pfumeleriwi ku teka xiboho xihi na xihi mayelana na nawu wa mafambisele ya swa vuthori kumbe endlele ra ntirho leri nga ta vanga ku tumbuluxiwa ka ndzilikana wa xiviri eka vuthori lebyi fanelaka ku va kona kumbe ku ya emahlweni ka vanhu lava nga humiki hi le ka mintlawa leyi nga hlawuriwa.
3.3 Ku ti hlanganisa no tsundzuxana: Swiyenge Swa 16 na 17
Muthori loyi a hlawuriweke u fanele ku teka magoza lama faneleke yo tihlanganisa na vayimeri va vatirhi lava yimelaka ku navela loku anameke ka vuthu ra vatirhi eka mafambiselo ya vulavisisi, ku lulamisa no simeka kungu, no vika eka Mulawuri-Nkulu.
3.4 Ku paluxa/humesa marungula: Xiyenge xa 18
Ku tiyisisa ku ti hlanganisa loku nga na koka, muthori u fanele ku humesa marugula lama faneleke eka mintlawa ya vuhlanganisi, ku ya hi xiyenge xa 16 xa Nawu wa Vuxaka bya le Mintirhweni, Nawu 66 wa 1995.
3.5 Ntlhantlho/Ku lavisisa: Xiyenge xa 19
Muthori loyi a nga hlawuriwa u fanele a endla ntlhantlho/vulavisisi bya nawu wa mafambisele eka swa vuthori, matirhele, tindlela leti landzeleriwaka, na xiyimo xa ndhawu yo tirhela eka yona, eka ku endlela ku kombisa mindzilikana ya vuthori leyi khumbaka vanhu lava humaka eka mintlawa leyi nga hlawuriwa hi ndlela leyi nga amukelekiki. Vulavisisi byi fanele ku tlhela byi katsa nhluvukiso wa xivumbeko xa vuthu ra vatirhi, ku vona hi laha mintlawa leyi hlawuriweke yi kayivelaka vuyimeri entirhweni.
3.6 Pulani kumbe kungu ya vuthori bya ndzingano: Xiyenge xa 20
- Muthori loyi a hlawuriweke u fanele ku lulamisa no simeka kungu leswaku a ta fikelela ku ringana eka matholele, naswona ri fanele:
- ku va na swikongomelo swa lembe rin’wana na rin’wana ra kungu;
- ku katsa magoza yo lulamisa leswi a swi hombolokile khale;
- ku va na swikongomelo swa nyumeresi leswi faneleke ku fikelela vuyimeri bya ndzingano bya vanhu;
- ku va na nongonoko wa lembe na lembe;
- ku va na matirhelo ya le ndzeni yo xiyisisa no pima, ku katsa na makungu ya le ndzeni yo kuma tinhlamulo ta swivilelo leswi nga va ka kona ; na
- ku kuma vanhu, ku katsa na vafambisi va xiyimo xa le henhla, lava nga ta xiyisisa no simeka kungu.
3.7 Xiviko : Xiyenge xa 21
- Muthori loyi a tholaka vatirhi lava va nga hansi ka 150, u fanele ku rhumela xiviko xa yena xo sungula eka Mulawuri-Nkulu ku nga si hela 12 wa tin’hweti endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Nawu, kutani endzhaku ka swona xi fanele ku rhumeriwa endzhaku ka malembe yan’wana na yan’wana mambirhi, hi siku ro sungula ra Nhlangula.
- Muthori loyi a tholaka 150 wa vatirhi kumbe ku tlula, u fanele ku rhumela xiviko xo sungula eka Mulawuri-Nkulu ku nga si hela ntsevu wa tin’hweti endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Nawu lowu, kutani endzhaku ka swona xi fanele ku rhumeriwa endzhaku ka lembe rin’wana na rin’wana, hi siku ro sungula ra Nhlangula.
3.8 Muthori loyi a hlawuriweke u fanele ku hlawula mufambisi: Xiyenge xa 24
Muthori loyi a hlawuriweke u fanele ku hlawula mufambisi-nkulu wun’we kumbe vo hlaya leswaku va tiyisisa ku simekiwa na ku xiyaxiya kungu ra ku ringana eka matholele naswona u fanele ku vona leswaku ku na swihlovo leswi lavekaka swa ntirho.
3.9 Ku hambana ka miholo: Xiyenge xa 27
Xiviko xa miholo na mimbuyelo leyi yi nga amukeriwa eka xiyenge na xiyimo xin’wana xa ntirho xa vuthu ra vatirhi, xi fanele ku rhumeriwa hi muthori loyi a hlawuriweke eka Khomixini ya ta Matshamelo ya le Mintirhweni (KMM).
Laha ku nga hava ku yelana eka ku hambana ka miholo, muthori loyi a hlawuriweke u fanele ku teka magoza ya ku hunguta hi ku famba ka nkarhi. Magoza yo tani ya nga katsa ku ti vumba nyandza yin’we eka ku kanerisana, ku fambelana na ku tiyimisela ku ya hi swiyenge (xiyenge xa 51 xa Nawu wa Swiboho swa Masungulo ya Ntirho); ku tirhisa mintolovelo na masungulo lama bumabumeriwaka hi Khomixini ya ta Matshamelo ya le Mintirhweni (KMM), tindlela leti faneleke leti nga le ka nawu wa nhluvukiso wa vutshila, na magoza yan’wana lama faneleke.
4. Kavanyisa ka V - Ku Xiyisisa, ku Sindzisa na Matirhelo ya Nawu
4.1 Ku Xiyisisa: Xiyenge xa 34
Mutirhi kumbe vayimeri va vatirhi va nga xiyisisa ku tluriwa ka Nawu kutani va vika eka minhlangano leyi faneleke.
4.2 Matimba ya Mukamberi wa Vatirhi: Xiyenge xa 35
Vakamberi va vatirhi va pfumeleriwa ku endla vukamberi ku ya hi laha swi pfumeleriwaka hi swiyenge swa 65 na 66 swa Nawu wa Swiboho swa Masungulo ya Ntirho.
4.3 Ku tiyimisela ku landzelela swipimelo: Xiyenge xa 36
Loko mukamberi a ri na swivangelo leswi amukelakaka swo kholwa leswaku muthori loyi a hlawuriweke u tsandzeke ku landzelela swipimelo hi ku landza Nawu, mukamberi u ta kuma xikogomelo lexi tsariweke xo landzelela swipimelo leswi faneleke ku hetisisiwa enkarhini wo karhi lowu pimiweke.
4.4 Xileriso xo Landzelela Swipimelo: Xiyenge xa 37
Loko muthori loyi a hlawuriweke a ala ku landzelela swipimelo swa xikongomelo lexi tsariweke, mukamberi u ta humesa xileriso xo landzelela swipimelo.
4.5 Nkambisiso hi Mulawuri-Nkulu: Xiyenge xa 43
Mulawuri-Nkulu a nga endla nkambisiso ku vona leswaku swipimelo swa landzeleriwa. Loko ku hela nkambisiso, Mulawuri-Nkulu a nga endla swibumabumelo swo landzelela swipimelo leswi faneleke ku hetisisiwa eminkarhini yo karhi leyi pimiweke.
4.6 Matimba ya Khoto ya Vatirhi: Xiyenge xa 50
Khoto ya Vatirhi yi na matimba yo endla swileriso leswi faneleke, yo nyika ndziriso, kumbe ku nyika fayini.
4.7 Nsirhelelo wa Timfanelo ta Mutirhi: Xiyenge xa 51
Nawu wu sirhelela vatirhi lava tirhisaka timfanelo na ku tiyisela ka vona hi ku landza Nawu, eka ku chavisiwa, ku siveriwa na nkucetelo lowu tshikelelaka.
5. Kavanyisa ka VI – Swipimelo swo Angarhela
5.1 Tikontraka ta Mfumo: Xiyenge xa 53
Vathori lava va hlawuriweke na vathori lava va tihlawulelaka ku landzelela swipimelo swa Kavanyisa ka III, lava tsakelaka ku endla bindzu na xiyenge xin’wana na xin’wana xa mfumo, va fanele ku endla xikombelo xa setifikheti xo huma eka Holobye, lexi tiyisisaka leswaku va landzelela swipimelo swa Kavanyisa ka II na III swa Nawu. Tisetifikheti ta vathori lava va nga hlawuriwangiki ti ta khumba ntsena Kavanyisa ka II.
5.2 Vutihlamuleri bya Vathori: Xiyenge xa 60
Loko vatirhi va tlula swipimelo swa Nawu lowu, loko va ri karhi va endla mintirho ya vona, vutihlamuleri byi ta va emakatleni ya muthori, handle ka loko muthori a swi veka erivaleni leswaku u endlile hi laha a nga swi kota ha kona ku sivela migingiriko leyi nga amukelekiki.